Na początku marca we Włoszech zaczynają kwitnąć akacje srebrzyste, drzewa, które pojawiły się w Europie na początku XIX wieku, przywiezione z Australii. Nie wiedzieć czemu żółte kwiecie tej odmiany akacji oferowane jest w kwiaciarniach pod nazwą mimozy. Właśnie ten skromny, żółty kwiat, który potrafi rozwinąć się nawet w niesprzyjających warunkach, symbol siły i wytrwałości, od 1946 roku stał się we Włoszech odpowiednikiem naszego goździka – tradycyjnym podarunkiem z okazji Dnia Kobiet. 8 marca pochylimy się zatem nad słowem kobieta.

Był rok 1821. Adam Mickiewicz grzmiał w IV części Dziadów:

Kobieto, puchu marny! Ty wietrzna istoto!

30 lat później powstała opera Rigoletto, w której librecista Verdiego, Francesco Maria Piave, zawarł praktycznie tę samą myśl:

La donna è mobile qual piuma al vento [Kobieta zmienną jest jak puch na wietrze].

Czym wytłumaczyć ten obraz płci nadobnej na kształt wirującego piórka unoszonego przez wiatr? Niewątpliwie może to być piórko z anielskich skrzydeł poezji, na których przyfrunęła do języka włoskiego donna angelicata – kobieta anioł. Stało się tak za sprawą Dantego oraz innych artystów tradycji Dolce Stil Nuovo opiewających niedoścignione piękno swoich dam. Donna ma w sobie doniosłą godność staropolskiej niewiasty i  białogłowy. Włoskie don – pan – w czasach Dantego odnosiło się do mężczyzn szlachetnie urodzonych, a obecnie w mowie potocznej używane jest jako zwrot grzecznościowy wobec księży (Któż nie słyszał o Don Camillo?).

Włoskie słowo don/donna wywodzi się z łacińskiego dominus /domina – pan/pani, podobnie jak czasownik dominare – górować, dominować, panować. Bliższe naszej epoce słowo dama posiada ten sam łaciński źródłosłów i ten sam odcień wytwornej wyniosłości. Skoro o damach mowa, należy jeszcze wspomnieć zwrot mea domina – moja pani, od którego pochodzi francuskie madame oraz włoskie Madonna. 

A w języku polskim? Niewiasta skrywała w sobie niezgłębioną tajemnicę, była nieznajomą, o której wie się niewiele, albo nic zgoła. Białogłowa była dostojną matroną, podwika jej żartobliwym określeniem. Co wiadomo o słowie kobieta? Aleksandr Brückner pisze w swoim słowniku etymologicznym języka polskiego, że „była to nazwa obelżywa” która „dopiero od 18 wieku dawną niewiastę rugować poczęła. […] Pojawia się kobieta w czasie od 1550 do 1700 roku niemal wyłącznie w literaturze sowizdrzalskiej, we kpinach wszelakich, i dwa nasuwają się słowa wywody, albo od koby – kobyły, albo od kobu – chlewu”. Reasumując: włoscy poeci sprawili, że donna została wyniesiona pod niebiosa, język polski dość obcesowo zsadził ją z Pegaza. 

Romantyk Goethe, napisał kończąc „Fausta”: Wieczna kobiecość pociąga nas wzwyż. 

I niech tak zostanie!

PS. A propos mimozy dziś już mało kto pamięta, że bukieciki z okazji Dnia Kobiet są wręczane w Italii z inicjatywy parlamentarzystki Teresy Mattei.

Wanda Kapica

Słowa mają swoją historię.

Niekiedy trwają przez całe stulecia w jednym miejscu i zapuszczają korzenie tak głęboko, że stają się nieprzetłumaczalne. Bywa, że trafiają do innych języków i przechodzą z rąk do rąk, jak pieczołowicie przechowywane pamiątki rodzinne, jak dziedzictwo pomnażane przez pokolenia. Czasem wdzierają się jak najeźdźcy i wojenna pożoga. Bywa, że wchodzą do języka razem z jakimś przedmiotem, niczym cudzoziemcy, którzy przybywają z daleka, aby w końcu na dobre zamieszkać w obcym kraju. 

Słowa pojawiają się i znikają, w miarę upływu czasu może się zmieniać ich sens, pisownia czy wymowa. Wreszcie… mogą i umrzeć – jak łacina, którą nazywamy dziś (niesłusznie) językiem „martwym”.

Pochylając się nad słowami warto zajrzeć im do metryki…

Jaką metrykę ma włoskie słowo „Italia”?

Do końca nie wiadomo.

Jedni mówią o królu imieniem Italo, inni, że nazwa pochodzi od ludu Italów, lub od starożytnej nazwy dzisiejszej Kalabrii.

Jeszcze inni wywodzą nazwę Italii od greckiego słowa ιταλός (italos – byk), które przeszło do języka łacińskiego jako vitulus, i w języku włoskim funkcjonuje do dziś jako vitello (cielę). 

A zatem, dla starożytnych nazwa „Italia” znaczyło tyle co „bycza kraina”. Kto wie, może z tej przyczyny każdy kto tam pojedzie zaczyna się byczyć.

Nazwa tej krainy w całym świecie brzmi mniej więcej jak „Italia”. Zatem… jak to się stało, że my, Polacy określamy ją mianem „Włoch”? 

Było w starożytności celtyckie plemię Wolsków, podbite przez Rzymian, zamieszkujące na obszarze dzisiejszej południowej Francji. Germanie nazywali tych ludzi „obcymi” – „Walh”, ponieważ mówili w niezrozumiałym dla nich języku. To słowo przeszło do języka polskiego w postaci „Wałch” lub „Wołch”, a następnie  przybrało formę „Włoch”. Stało się tak wskutek zmian fonetycznych, które zaszły ze względu na łatwiejszą wymowę. Liczba mnoga – „Włochy” stała się określeniem mieszkańców i państwa znajdującego się na Półwyspie Apenińskim. (Niegdyś używano tylko jednego słowa – dziś mówimy o Włoszech i o Włochach). 

Warto nadmienić, że ten sam germański źródłosłów (Walh – obcy) mają słowa: „Wołoch”, „Walijczyk” i „Walon”.

Da się wyczuć ten akcent w polskich słowach takich jak „obcokrajowiec”, „cudzoziemiec”, czy „obczyzna”. Nasi przodkowie nazywali swoich zachodnich sąsiadów „Niemcami” właśnie dlatego, że nie mogli się z nimi dogadać. „Niemiec” – znaczy tyle, co „niemy”.  Z kolei włoskie słowo „straniero” – czyli cudzoziemiec ma takich krewniaków jak  „strano” – dziwny i „estraneo” – obcy.

Cóż… bariera językowa, odmienna kultura, inne obyczaje… Wszystko to sprawia, że przybysz z dalekiego kraju może być postrzegany jako obcy, nieznany, niezrozumiały, dziwny… i nic w tym dziwnego.

Wanda Kapica